Reided 3
Back ] Up ] Next ]

 

 

PÜKINOLAN MU SÜPERÖL

fa Profäsoran Albert Sleumer

Tü dekul ayela, yels baltum foldegvel epasetikons, das el <Giuseppe Mezzofanti> edeadom. Irivom bäldoti yelas veldegfol e tio mulas vel.

Motedazif oma äbinon <Bologna> (Litaliyän), kö tü del degzülid setula, yela 1774 pämotom as son ramarela in vobods cinädik mu tälenika, e mota se famül vönädanoubik ipöfiköl: <Dall'Olmo> ilicinöla.

<Giuseppe> no nog ifilifädom lifayeli kilid okik, ven pals mödajäfotik älükonfidons omi jitidane, kel ämutof kösömükön cili liföfik ad taked e leod.

Bi om ye ko noliäl dadesiröl äkompenom nomöfiko pö tid jenöfik ciles bäldikum, e ya go suno äfägom ad begespikön verätiko julasäkis mödik, pänemom fa jitidan as julan lölöfik, ed ädagetom latikumo mö yels zao bal e lafik in diläd löpikum ya tidi latina.

Aldeliko tidan e kultan: <Filippo Cicotti> ästunom aiplu dö tälenül ela <Giuseppe> ed äkomandom pales ad koedön <studön> cili onsik.

Fat ye äcedom, das ävilomöv buikumo dugälön hipuli ad mufavan skilik.

Läbo mot spiritälik ä mu relöfik älabof cedi votik.

Kultan Roatora: <Giovanni Respighi> ävobädom lasumi oma ini stitod ün 1786, in kel glato löpatid pägevon.

Bevü tidals stitoda at i limans kil Yesuitanaroda äbinoms, kels, äsä ettimo pöjut rodanas äkekodon, pidränoms se Merop Spanyänik ini Glügän. Ätefos Spanyänani, Gvatemänani e Svedänani.

De tel balid, <Giuseppe> älärnom sunädo pükis Spanyänik e Mäxikäniki. Pö tidals valik memäl gianagretik cila ämagädon levemo.

Hipul at, kel i älabom täleni poedik, älautom julavobodis okik in poedastül - dunamod, keli i äfövom ün lif fovik oka.

Bäldotü yels degtel, <Giuseppe> äbelotädom niveri di <Bologna>; pos stud kilyelik äsufom nidiko dokaxami in filosop, ed ädagetom in seadod notidik pö lobül tuvemik lilanefa tituli: <Dokan>, ko gitod ad duinön spikädis in niver.

Ab niveratidal yunik deglulyelik ifegebom löliko sekü vob täläktik töbidik koapanämis okik; ed ämutom nu dü lunüp spalön vemo oki.

Posä idagetom dönu sauni, älüälükom oki lü Godav.

Kejulan oma: <Monti>, kel älovelifädom omi, ätemunom, das <Mezzofanti> äsikom oki so plödakösömiko in jäfüd ALIK Godava (äs lekredalesetav, südav, kritajenav, kanunagit, plän diatekas vönik e nulika, e ret), äsva igebädom nämi lölik oka te pö jäfüd balatik alik.

Pos fiduin staböfik studas Godavik <Giuseppe Mezzofanti> äbinom nog mödo tu yunik ad dagetön kultasakrami, pro kel bäldot yelas teldeglul, u ko däl papala, yelas pu teldegkil pebüostipon.

So pro pükistuds omik livüp benokömik äreton.

Sunädo äbemastom mödoti gretik pükas semitik, ibevobom klatädalautanis Vöna-Grikänik valik, ed äspikom in püks nutimik, äsä länan.

Nog büä ko säbligam papalik, päsaludükom tü del teldegkilid setula ün yel 1797 as kultan, ed igevoy ome profäsori kösömik pro hebrey in niver lomazifa omik.

Ettimo levolutatrups Fransänik äloveflumons love tats papik.

Äsäcälons profäsorani yunik se cal omik, bi no äduinom yuli piflagöl gönü repüblik Fransänik, ed as reigäb papala i no ädalom duinön.

Yels kudas vemik äkömons, ibä fat omik ibäldikom äd idöfikom, mot omik igo ibleinikof; famül söra omik äbinädon täno me pals, sa sons mäl e dauts mäl, sodas fat: herotel <Marinelli> no äfägom ad kosididön nen yuf cilis okik, e nog neplu äkanom koedön dugälön onis.

So <Mezzofanti> ävedom kälafat onas valik, kel ägevom nenfeniko tidadüpis privatik, ed äjäfom in ledom grafa: <Marescalchi>, kel igebidükom ome bukemi bundanik okik.

Krigans pevunöl mödik, sekü komips vü Fransänans, Lösteränans e Rusänans, kels äbinoms ettimo in malädanöps di <Bologna>, ed äbinädoms me Tsyegans, Rusänans, Kroasänans, Slovenans, Macarans e Rumänans, älofoms kultane pöti bundanikün ad seivön, äd as nätäpretan äd as koefapatär, pükis nulik, e ad vedön dub lüspikots flenöfik, (i no-katulanes), trodan.

Ün tim et <Mezzofanti> tio neföro ägönom oke slipi düpas plu kilas, äkösömom ad dütön oke ün stil neita se gramats, vödabuks, bibasaitots e se kategabuks pükis nulik neodik, ad kanön yufön balatani alik.

Kosäd flenöfik ko fizirs de licin distöfik äneleton leigüpo omi ad lärnön pükis foginänik te de mens nekulivik.

Lotidöpans mödik di <Bologna>, kels no äplöpons ad rajanön ko dutävans foginänapükik, äbegons pükinolane, pö jenets susnumik, medami; so äjenos, das <Mezzofanti> aidönu ädagetom mögis ad dunön penetis dö gramat e vödastok, ed igo ad lärnön in tid foginänanas et proni verätik vödas.

Pas ün yel 1803 stad monik mana famik ävedon gudikum; sevabo, ven päcälom pö <Stid di Bologna> asä tidal pükas lofüdänik e Grikänapüka.

Ün tim et, älärnom pükis Pärsänik, Larabänik e Türkäniki.

Bi om, as pükinolan ne pebepluöl, älabom repüti Yuropik, <Napoléon 1id> ävipom ad tirädön mani gretik at lü <Paris>.

<Mezzofanti> ye ärefudom lofi nidik at, e sekü neflagiäl stedälik e sekü löf pro lomän e famül okik.

Poso abi mifät badik ädrefon omi mö yels tel:

Tidajäfüd pükas lofüdänik päfinidon süpiko fa Fransänans, e lemesed omik päläsükon ad kildil uta, keli igetom jünu.

Dönu man mödo petomöl ämutom gevön tidadüpis patik, ab äkanom näi atos ön mod vo süpädik dugälön oki so vemo in nolavs at asä nolavan süperik.

Cifods Fransänik ägevons nu fino mane nobik cali cifa bukema niverik, ed ägebidükons ome boso latikumo lödaspadädi pötik in bumot niverabukema.

Papal mödikosi esuföl: <Pius V11>, pö getäv okik se Fransän lü <Roma> ün yel 1814, ven nämäd Korsikeänana ilefailon, ästebom in <Bologna>, ed ävipom ad logön mani, kel ifiedom fümäliko kol om.

Äsenälom papal stunidi dibätik pro kaladanäman balugik ä nenokiälik at, ed ävüdom omi ad lovesumön in <Roma> cali leveütik sekretana kongregata propagida, ab <Mezzofanti> mükik äbegom papale ad nedemön promuvi at, bi cal nidik in <Roma> öloveükonöv omi se stil studacema ini runäd lifamoda noidik.

<Pius V11> fe ädälälom, ab ädunom ome pos tim anik medamü kardinan-tatsekretan <Consalvi> lofi ot, ab nensekiko.

 

Dönu <Mezzofanti> päcälom as tidal pükas lofüdänik in niver di <Bologna>, e pälecedom as <koefapatär foginänanas>.

Atans äkömons mö trups gretik, mödo plu ad logön mani famik, ka ad duspatön niverabukemöpi leigo famiki.

So ädajonoms okis kronaleson Bayänik: <Ludwig> (1812), leson Preusänik: <Friedrich Wilhelm> e lampör: <Franz 1id> Lösteräna (1819), leson Svedänik: <Oskar> (1828), Danänan nolik: <Molbech>, e pükavan Deutänik cädik: <Friedrich Jacobs) de <Gotha> (1825).

Poedan <Lord Byron> ävedom tidäb omik in Nula-Grikänapük (1812). Nemom eli <Mezzofanti>: 'pükamilagani - bukemi spatöl ä heroldani valanas' e cedom: 'el <Mezzofanti> isötom lifön timü bum tüma di <Babylon>: binom stunidot veratik, e näi atos nen okplid u rog alseimiks!'

Ün yel 1831, elans di <Bologna> äsedons depütäbefi lü <Roma> ad stimodön papali enu pidavälöli: <Gregorius XV1> (1831 - 1846).

<Mezzofanti> äkoikom pö atos, bi äsevoy, das atan ikosädom me spod nätimik ko kardinan büikum: <Cappellari>.

Papal <Gregorius> äcälom eli <Mezzofanti> sunädo ad protonotaran paostolik, ed ästigädom omi ad fealotädön lü <Roma>.

Pö naed at, kultan neflagiäl äcedom, das ämutom dälälön.

Ädagetom lödi in ledom it di <Quirinale>: hitüpaledom papalik ettimik.

<Roma> äbinon verato top verätik pro pükilöfan nenfenik.

Pläamü Tsyinänapük, äkanom tuvön us i tida- e geidabukis pro püks seledikum.

Tsyinänapüki älärnom ye sunädo dü stebüp pluvigik in <Napoli>, kö su el <Capo di Monte>, Tsyinänans yunik pädugäloms ad lekredinunans.

Tü del deglulid mayula yela 1833, <Mezzofanti> ävedom cif löpikün bukema patädasotik di <Vaticano> äd i klerätan de <San Pietro>.

Tü del degtelid febula yelü 1838 ädagetom diniti kardinana ed ägetom asä titulaglügi eli <San Onofrio> su el <Monte Gianicolo>.

Dü tim, das <Mezzofanti> äbinom prelatal (1831 - 1838), änemoy omi suvo: <Monsinyor Limunal> - bi ägivom dili gretikün lemeseda okik pöfanes, sodas papal it pö promuv mana mu relöfika ad kardinan, ämutom dunön pelotis zesüdik demü klotem e konöm oma.

Dugäläbs propagida äblümükoms ün tim et fredazäli veratik pilestimölane: äbenovipoms omi in püks difik luldegkil, e kardinan ädanom alani in pük ot, in kel pilüspikom, ed igo in dialegs, kels pigebons!

Näio pamäniotosös, das äfölom konsienöfiküno bligis mödanaedik okik; änemoy omi no sen kod suvo 'saludan liföl'.

Bligädis täläktik e lanöfikis susvemikis, kinikis ifölom famafuliko, davestigan lifa omik odasevom pas täno lölöfiko, if odemom, das man mu tälenik at äbinom yunao fibilik, ed ämutom sufön dönuamiko malädis vo vemikis!

Ven nu yel 1848 äkömon, ko voluts sovadik okik, ed i ko fug papala lü <Gaeta>, lifäl ela <Mezzofanti> äleläsikon aiplu, jüs luegaflamat äjedon omi ün yanul yela 1849 sui dolabed ed äblinon ome deadami niliköl omik.

Ädeadom, posä idagetom ko devod fäküköl sakramis saludik deadölanas, nen gaon alseimik. Vöds lätik omik äbinons: 'Vilobs finikön me el: Stim binonös lü Fat, e lü Son, e lü Saludalanal, e täno spidön ini parad'.

Levolutaministeran ettimik: <Gherardi> ästetom oki klieniki ad büedön sepülön kardinani ko stim 'repüblikik'.

Röletans ädeimons atosi, ed äblinons veadi talik mana gretik ün neit primöl tü del degvelid mäzula yela 1849 in sepülamagoläd smalik ä stilik lü titulaglüg omik: <San Onofrio>, kö päsepülom flanü poedan lefamik: <Torquato Tasso> (edeadöl yelü 1595).

Maboinaplatot balugik ätegon sepüli, e pas ün yel 1885 mebamal digädik pälöbumon pro pestimodölan; leigüpo sark i pämaifükon büdü kardinan: <Parocchi> (edeadöl yelü 1903) ad moükön sagädi, das bü sarkam kap pidesumon de fun, ad sufükön breini ela <Mezzofanti> xame sananik. Ab nu äklülikos, das pos yels kildegmäl, fun lölik, kel vo no pibainon, nog äbinon nenviodik!

Ad säk, vio kardinan: <Mezzofanti> äfägom, ad lasumön ini mem susvemik omik pükis so mödikis, om it ägevom gespiki sököl: 'Lecedob pükatäleni, asä legivoti patik Goda, kel ägivom obe lilamafägi mu feiniki pro püks, sodas liläm obik fanädon e memidon go kuratiko toni alik se mud votana. God ägivom obe näi at spikämis so blegülovikis ä lobediälikis, das äkanob givodön kuratiko vödi alik, si! silabi alik. Ägivom obe memäli levemo konfidoviki, dub kel vöd pelilöl u pereidöl pädakipon laidio; e fino, nog fägi, ad suemön nentöbo binodi ninedik püka balatik'.

Fümo i siso mens mödik ejonülons okis asä pükavanis e pükinolanis süperikis.

Kanoy jonön ön tef balid datuvali Volapüka: <Johann Martin Schleyer>, dö kel pämäniotos, das 'estudom' bo pükis jöldegjöl. Jenöfo in bukem omik lebuks pükik dö degtelats mödik pükas difik äposbinons!

Id eli <Ludwig Schütz> ün yel 1940 tö <Frankfurt am Main> edeadöli eküpälükoy, kel, ma sag, ebejäfom ünü lif nolik lunik ä nentupik pükis difik plu 200!

Ab jünu nonikan pükinolanas espikom jenöfo kleiliko e verätiko mödoti mödo gretikumi, ka degtelati plunätöfik pükas difik. Atos äbleibon pebüdakipön jünu te pro letälen ela <Mezzofanti> plödakösömiko zilika, e lä atos ai ko neflagiäl nobikün äbitiköla.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~